Ook een kant van zwangerschap (en alles wat erna komt)

Met twee vriendinnen die inmiddels beide een gezond kind op de wereld brachten en één vriendin in blije verwachting, breekt ook voor mij een nieuwe periode aan. Een periode van kaartjes, het zoeken naar passende cadeaus, kraambezoeken en – de realiteit – minder contact met de moeder/vriendin dan ik zou willen.

Door de verandering van tijd, een tijd waarin vriendinnen ook moeder zijn, beluister ik de aflevering van de podcast Feminists don’t wear pink and other lies met actrice Keira Knightley daarom toch met iets andere oren. Zwangerschap, bevallen en moederschap, het lijkt één grote roze gedachte om bij weg te dromen, maar Knightley laat een ander geluid klinken.
Net als in een ‘gewoon’ leven wisselen ook tijdens de zwangerschap de leuke momenten zich af met periodes van onplezierige momenten. Het hoeft niet altijd leuk te zijn. Het kan niet altijd leuk zijn. En nee, een vrouw lijdt dan niet meteen aan een pre- of postnatale depressie.

Dankzij mijn studie ken ik de veranderingen en ongemakken van een vrouw tijdens de zwangerschap, de bevalling en ook later tijdens het moederschap. Door Knightley’s verhaal realiseer ik me dat er nauwelijks wordt gesproken over deze lichamelijke, geestelijke en sociale ongemakken. Waarom praten we hier niet over? Moet het dan alleen maar ‘leuk’ zijn? En, voor wie houden we dat rooskleurige beeld in stand? Voordat ik die vragen beantwoord, is het misschien zinvol om de ongemakken van de zwangerschap (en alles wat erna komt) wat nauwkeuriger te omschrijven.

Zwangerschap
In zwanger zijn betekent meer dan dat er een kind in een orgaan van de vrouw groeit. Een zwangere vrouw krijgt te maken met veel veranderingen op lichamelijk, geestelijk en sociaal gebied.
Om met het lichaam te beginnen. Een vrouw ondergaat een gewichtstoename, krijgt een grote buik die maar groeit en haar beperkt in haar dagelijkse bezigheden, rugpijn, instabiele bekken, vermoeidheid, hoge bloeddruk, soms zwangerschapsdiabetes. Waarschijnlijk vergeet ik er nog veel. Oja, vergeetachtigheid is er ook een.
Een vrouw offert haar lichaam op. Ze stelt haar lichaam in dienst van de ander, haar kind. Een vrouwenlichaam is fysiek gezien sterk genoeg om een kind te dragen en te laten volgroeien, maar ze verliest daarmee wel haar eigen lichaam. Dit verlies wordt geestelijk verwerkt en kan moeilijke, ogenschijnlijk paradoxale, gevoelens met zich meebrengen. Vaak met schuldgevoelens tot gevolg. Vrouwen ervaren dat zij deze gevoelens niet mogen hebben tijdens hun zwangerschap.

Andere veranderingen op geestelijk niveau worden vooral veroorzaakt door hormonen die alle kanten op gaan. Moodswings kunnen het gevolg zijn, net als wisselingen in eetlust en voedselvoorkeuren (en voedselonthouding!). Een vrouw heeft hier geen enkele invloed op. De één is er gevoeliger voor dan de ander. Hoe vaak een (zwangere) vrouw niet wordt aangesproken op wispelturig, kribbig of labiel gedrag… Vaak heeft een vrouw zelf nog meer last van deze schommelingen dan haar omgeving. Is daar voldoende oog en begrip voor?

Dat brengt me bij het sociale deel. Het sociale netwerk verkleint, want er is te weinig energie om dezelfde eisen aan een vriendschap te stellen als vóór de zwangerschap. Een vrouw ziet haar vrienden en vriendinnen minder vaak, soms zelfs helemaal niet meer. Feestjes, verjaardagen, borrels worden vaker ingeruild voor de bank of het bed. Later in de zwangerschap lukt het werken niet meer. Tijdens haar verlofperiode is de geestelijke uitdaging minimaal en levert ze ook veel sociale (werk)contacten in.

Bevalling
Ervaringsdeskundigen zijn wisselend over de bevalling van een kind. Veel vrouwen zijn trots dat hun lichaam in staat is om zo’n grote taak te volbrengen. Een citaat van een collega: “Het doet ontzettend pijn! Maar, er komt een soort oerkracht vrij waarvan ik het bestaan niet wist. Als ik andere vrouwen met een kind (of kinderen) ontmoet, kijk ik nu met veel bewondering en respect naar hen.”
Sommige bevallingen duren relatief minder lang en blijven de complicaties beperkter. Andere bevallingen duren een hele dag. Dat vrouwen opnieuw zwanger worden, komt niet omdat ze de pijn van de bevalling of alle ongemakken van hun zwangerschap zijn vergeten. Dat vergeet je niet, hoor ik van ervaringsdeskundigen. Nooit.

Na de bevalling heeft het lichaam weer maanden nodig om tot zichzelf te komen. Uitgescheurde, ingeknipte of gesneden lichaamsdelen worden gehecht. De wonden nemen de tijd om te helen, de pijn neemt langzaam af. Veranderingen opgedaan tijdens de zwangerschap zijn soms blijvend: borsten zijn ineens heel klein of groter dan eerst en velen vrouwen dragen de last van incontinentieproblemen.

Moederschap
Ze zeggen dat een (toekomstige) vader met 1-0 achterstaat. De vraag is of dit werkelijk zo is en welke druk hiermee wordt gelegd op de moeder. Hoewel het kind negen maanden groeit in de baarmoeder, moet ook een moeder wennen aan haar kind. Kennis maken, ook zij moet vertrouwd raken met haar dochter of zoon. Een band is er niet na een eerste aanraking. Een band heeft de tijd nodig om te groeien en die tijd mogen ouders zeker nemen, ook moeders. Zonder schuldgevoelens. Wat mij betreft staat het gewoon gelijk: 0-0.

En wat is het met die achternaam? Lijkt het nou nog steeds zo vanzelfsprekend dat het kind de achternaam aanneemt van de vader?

Het ouderschap, tot slot, vraagt ook veel van de liefdesrelatie. De liefde tussen twee personen wordt nu gedeeld met een derde, het kind. Dat is mooi en liefdevol, maar is wel een verandering die om aanpassing vraagt. Daarbij zijn er de gebroken nachten, de irritatie, het afstemmen, regelen van veel praktische en financiële zaken, veel keuzes maken: wie gaat naar dat feestje, welke worden overgeslagen, is er een oppas in de buurt, welke vrienden zijn het investeren waard en welke niet, is sporten er nog bij en voor welke ouder? Aanpassen, inleveren, incasseren. De dynamiek in een liefdesrelatie verandert intens.

En dan komen de stereotyperende vragen aan de moeder: hoeveel dagen ga je nu werken? Om nog maar te zwijgen van het kolven op werk – vindt maar eens een plek en de tijd – en het geven van de soms pijnlijke borstvoeding bij thuiskomst.

Patriarchaat
Terug naar Keira Knightley. Ze ontving veel kritiek op haar verhaal ‘The Weaker Sex’, gepubliceerd in dit boek. Ze zou niet van haar kind(eren) houden, haar tengere lichaam zou niet gemaakt zijn voor een zwangerschap en bijbehorende bevalling, ze zou spijt hebben van haar moederschap etc. Knightley sneed dit onderwerp aan, omdat het patriarchaat het zwijgen in stand houdt over het hele, werkelijke beeld.

Het Engelse woord voor patriarchaat is patriarchy. De host van de podcast, Scarlett Curtis, definieert patriarchaat als ‘het systeem van haat’. Wikipedia beschrijft het zo: ‘Een maatschappijvorm waarin vaders of meer algemeen mannen een dominante rol innemen. De term is afgeleid van patriarch, de titel van een geestelijke leider van het mannelijk geslacht’. Dat betekent niet dat alleen mannen dit systeem in stand houden. Sterker, ik denk dat steeds meer mannen vóór een geëmancipeerde samenleving zijn. Achter die zin, wilde ik het woord ‘Hulde!’ schrijven, maar toen dacht ik aan een uitspraak van feminist Chimamanda Ngozi Adichie. Die uitspraak gaat over racisme, maar voor de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen gaat ‘ie ook op: ‘Ongelijkheid tussen sekse had nooit mogen bestaan, dus je krijgt geen bonuspunt als je die ongelijkheid probeert te reduceren’.

De mensen, dus het patriarchaat, die kritiek hebben op Knightley’s visie houden liever vast aan de eenzijdige, rooskleurige versie van een zwangerschap. Volgens hen zouden vrouwen moeten doen waarvoor ze gemaakt zijn: zwanger worden, daarvan genieten, kinderen baren en een goede moeder zijn. Het is niet sociaal geaccepteerd om de mindere kant van een zwangerschap te uiten. Dat wordt in stand gehouden door de kritiek van het patriarchaat. Met deze kritiek willen ze bereiken dat Knightley inderdaad gaat twijfelen aan haar moederschap, willen ze voorkomen dat meer vrouwen van zich laten horen en willen ze vooral dat vrouwen zich volgens het stereotype beeld bewegen in de maatschappij.

Het verbaast me dat er zo weinig over de andere kant van de zwangerschap, de bevalling en het moederschap wordt gesproken. Ik was me er onvoldoende van bewust dat er aandacht is voor één kant. Alleen praten over deze rooskleurige kant leek zo ‘normaal’ en vanzelfsprekend… Dat laat zien hoe sterk de invloed van het patriarchaat is.

Wat denk je, zullen wij als vrouwen, toekomstige, kersverse of doorgewinterde moeders dit zwijgen doorbreken en de hele waarheid doorvertellen aan elkaar en aan ons (eventuele) nageslacht?

Lichaamspositivisme

Tijdens de lange zomerdagen luisterde ik naar de podcast ‘Feminists don’t wear pink and other lies’. Bekende vrouwen praten openhartig over hun onzekerheden, ervaringen met seksuele intimidatie (of meer) en hoe zij zich inzetten voor verandering. Naast feminist noemen ze zichzelf activist. De gesprekken laten zien hoe we met elkaar omgaan, welke invloed dit heeft en hoe we kunnen zorgen voor verandering.

Het gesprek met musicalactrice Beanie Feldstein was voor mij een eye-opener. Ze vertelt dat ze veel reacties ontving over haar lichaam(sgewicht) in een periode dat ze onbedoeld gewicht verloor. Dat gebeurde door een intensieve rol waarin ze veel danste op het toneel en waarvoor ze dus veel trainde. Een greep uit de reacties: ‘Wauw, wat zie er nu goed uit’, ‘Je hebt er zeker hard voor gewerkt om er zo uit te zien’ en vol bewondering: ‘Wat zie je er strak en gespierd uit’. Misschien goed bedoelt, maar er is een keerzijde, zo vertelt ze. Ze was namelijk heel blij met hoe ze eruit zag vóórdat ze gewicht verloor. Door de vele reacties uit haar omgeving raakte ze enorm onzeker over haar uiterlijk. Dat zorgde ervoor dat ze haar lichaam kritisch beoordeelde, zich ontevreden voelde en vervolgens ongelukkig werd.

Ze vraagt zich af waarom we vinden dat een slank uiterlijk mooi(er) is. Ze vraagt zich af waarom we ertoe neigen uiterlijkheden op te merken en uit te spreken. Dat gebeurt naar vrouwen — vrouwen doen dit ook nog te vaak naar elkaar . Ook mannen kennen en doen dit. De media besteden relatief weinig aandacht aan uiterlijkheden en onzekerheden van de man, maar dat wil niet zeggen dat het er niet is. Veel mannen fixeren zich op trainen, gespierd zijn inclusief de stille hoop op een sixpack en voelen zich diep ongelukkig over een buikje.

Ik zie die negatieve aandacht op het lichaam ook dagelijks in de spreekkamer. Jonge meisjes die vertellen: ‘Pfoe, dus ik ben niet te dik? Dat dacht ik, want de meisjes in mijn klas zeiden dat’ en ‘Heb ik te grote voeten voor mijn lengte of leeftijd?’. Jongens vertellen dit niet, maar het is te gemakkelijk om er vanuit te gaan dat ze het dan ook niet denken.
Ik zie het bij mannelijke familieleden die elkaar aanspreken op hun buikje. Ik zie het bij vriendinnen die onzeker worden door opmerkingen van hun trainer: ‘Je kan wel zien dat jij de hele zomer hebt stilgezeten.’ We zijn zo kritisch op ons eigen lichaam en die van de ander. Zijn deze opmerkingen onder andere de voedingsbodem voor oordelende gedachten, onzekerheden, verdriet en/of depressies en eetstoornissen (beide kanten uit)?

Beanie Feldstein hield een pleidooi voor lichaamspositivisme (in haar taal: body positivity, klinkt net wat mooier). Vier adviezen die ik onder andere opdeed door haar verhaal:

  • Mocht je een opmerking (bij voorkeur een compliment) willen maken naar een vriend(in), (klein)dochter, (klein)zoon, collega, familielid, doe dit dan over zijn of haar innerlijk of over zijn of haar kleding(accessoires).
  • Als je een opmerking ontvangt over je lichaam(sgewicht); bekijk deze opmerking dan kritisch en geef terug wat het met je doet. Neem het niet direct voor waar aan.
  • Respecteer je lichaam zoals het is. Stop met jezelf te vergelijken met anderen en/of met het onrealistische ‘schoonheidsideaal’.
  • Daag jezelf uit om de mooie punten van je lichaam te benoemen. En als dat moeilijk is, stel jezelf dan de vraag waarom je dat moeilijk vindt. Over welke lichaamsdelen voel jij je onzeker? En waar komen die onzekerheden vandaan? Ga op onderzoek uit welke gedachten je hebt, hoe die worden veroorzaakt en of ze waar zijn. Is deze gedachte over mijn lichaam echt waar?

Overigens maakt de Britse actrice Jameela Jamil zich ook hard voor lichaamspositivisme. Ze spreekt zich openlijk uit tegen de hele cultuur rond het misplaatste en onhaalbare Istagram-schoonheidsidee.

Wat een activisten. Doe je mee?