Meisjes met zelfvertrouwen

Ik luister al een poos naar een mannenstem. Ik hoor ze te weinig in mijn werk. Gelukkig steeds meer. De moeder van Felicia stond in het digitale dossier als contactpersoon genoteerd, maar mijn oproep naar haar werd niet beantwoord. Bij de vader van Felicia had ik meer succes.

“En hoe zou je Felicia omschrijven?”, vraag ik door het microfoontje van mijn witte oordopjes. Ik kijk door het bevuilde raam van het wijkgebouw, de zon staat al laag en een oranje gloed kleurt delen van de spreekkamer. 
“Oe, dat vind ik wel een moeilijke vraag”, zegt de vader van Felicia in alle eerlijkheid. “Ze is sportief, sociaal, behulpzaam enne… ze heeft ook een heel sterke eigen wil.”
“Ja, dat laatste las ik al in het dossier. Klopt het dat jullie daarover eerder spraken met mijn collega jeugdverpleegkundige 0-4 jaar?”
De vader van Felicia bevestigt dit en ik vraag hem hoe het lukt om met deze eigenschap om te gaan.
“Nou, ons lukt dat wel goed hoor. Alleen, we merken dat het in de omgang met haar leeftijdsgenoten soms zoeken is. Als ze speelt met andere kinderen moet het allemaal op haar manier. Ze kan dan echt bazig doen.”
Voor een moment houd ik mijn adem in en staar naar de witte muur voor me. In beslag genomen door het woord ‘bazig’ dwalen mijn gedachten af. 

Bazig
Voordat ik dieper inga op die gedachten sta ik voor de volledigheid eerst stil bij de definitie van ‘bazig’. Van Dale omschrijft bazig als ‘graag de baas spelend.’
Wanneer ik het woord bazig in het zoekveld van Google type, verschijnt Ensie als eerste hit. Op deze website staat bovenaan een definitie van Muiswerk Educatief. Dit is een ontwikkelaar en uitgever van slimme, online programma’s voor het onderwijs. Dit bedrijf definieert bazig als: ‘wie zijn wil aan anderen oplegt’. Het bedrijf duidt de definitie met de volgende voorbeeldzin: ‘de vrouw van James is nogal bazig, hij heeft weinig te vertellen.’ Opmerkelijk dat er voor deze voorbeeldzin een vrouw wordt aangehaald. Dat zou nog toeval kunnen zijn. 

Als klein meisje kreeg ik het woord ook te horen. Tijdens mijn basisschoolloopbaan volgde ik iedere donderdagmiddag toneellessen. De groep bestond uit zo’n twaalf kinderen. De toneeldocent liet ons regelmatig in kleine groepjes iets voorbereiden wat we later in de middag lieten zien aan de hele groep. 
Ik was jong, creatief en talentvol. Ik barste van de ideeën en zag meteen voor me hoe het toneelspel eruit zou gaan zien. Het lukte mij vaak om anderen mee te nemen in mijn enthousiasme. Zo ging het ongeveer ook op die ene donderdagmiddag. 

Na een plenaire start gingen we uiteen in groepjes van vier. Twee groepjes oefenden op de gang. Mijn groepje bleef in het lokaal. We stonden in een cirkel, ongeveer twee meter van de docent en ik stond met mijn rug naar haar toe. De docent zat voor de grote stereo-installatie en het lokaal vulde zich met harde klanken. Natuurlijk deelde ik meteen mijn ideeën in het groepje.
Een ander meisje zag er nog weinig in, dus ik probeerde haar te overtuigen – mijn woorden bijgezet met gebaren en een harder stemgeluid. Op dat moment draaide de docent de muziek uit en riep: “Rosan, doe eens niet zo bazig”. Ik draaide mij om en keek in haar grote, blauwe ogen met daarboven gefronste wenkbrauwen.
Ze liet een dramatische stilte vallen, zoals dat hoort binnen het theater.
Haar lichaamshouding maakte zoveel indruk dat ik me niet kan herinneren wat ze verder zei: ze bracht haar armen omhoog en haar handen bewogen mee met haar woorden. Toen ze was uitgesproken, klapten haar handpalmen op haar brede bovenbenen en keek ze mij even aan voordat ze hard het lokaal uit liep.
Ik voelde een grote brok in mijn keel die ik steeds probeerde weg te slikken. Zelden kwamen er zo weinig woorden uit mijn mond als tijdens die les. Vanaf toen bewoog ik mij meer op de achtergrond.

In haar UN Speech HeForShe zegt Emma Watson dat haar iets soortgelijks overkwam op achtjarige leeftijd: “I started questioning gender-based assumptions when at eight I was confused at being called “bossy,” because I wanted to direct the plays we would put on for our parents—but the boys were not.”

Zeg eens eerlijk. Heb jij wel eens gehoord dat een jongen bazig werd genoemd? Of heb je zelf wel eens gezegd dat een jongen bazig is?

Ban Bossy
In Amerika merken ze al langer dat meisjes het slachtoffer zijn van het woord ‘bossy’. Wanneer een jongen bijvoorbeeld assertief is, voor zichzelf opkomt, ziet men hem als een leider. Maar als een meisje hetzelfde doet, bestaat er een grote kans dat omstanders haar als bazig zien en dit ook uitspreken. Het woord beïnvloedt meisjes op een negatieve manier: ze spreken zich minder uit, laten zich minder zien, voelen minder zelfvertrouwen en nemen minder de leiding dan jongens. Een trend die zich voortzet in hun volwassen leven. 

In 2014 lanceerde Sheryl Sandberg daarom de campagne ‘Ban Bossy’, vrij vertaald ‘verbied bazig’. En dat het hard nodig is, laten deze feiten zien:

1. Het gat tussen het zelfvertrouwen van meisjes en jongens start al vroeg. In de periode van de basisschool en de middelbare school daalt het zelfvertrouwen van meisjes 3,5 keer meer dan het zelfvertrouwen van jongens.
2. Meisjes maken zich twee keer zoveel zorgen als jongens dat een leiderschapsrol hen bazig maakt. 
3. Op school krijgen meisjes minder spreektijd dan jongens. Ze krijgen minder vaak de beurt en worden vaker onderbroken. 

Amerikaanse beroemdheden zoals Jane Lynch, Condoleezza Rice en Beyoncé zetten zich in voor de campagne. Ze willen met deze video meisjes aanzetten om een leidersrol aan te nemen. “Laat je niet bazig noemen”, klinkt er onder andere in de video. Beyoncé sluit af met de zin: “I’m not bossy, I’m the boss.”

Gender gap
We hebben duidelijk veel vooroordelen en stereotype ideeën over hoe een meisje zou moeten zijn en hoe ze zich moet gedragen. Veel meisjes worden in hun jonge jaren al op deze manier gevormd. Volgens Sandberg van Ban Bossy zien we de gevolgen terug in de prestaties en gedragingen op de basisschool: “In de bovenbouw zijn er meer jongens dan meisjes die de leidersrol op zich nemen. Als je vraagt aan meisjes waarom ze dat niet willen, geven ze aan dat ze niet uitgemaakt willen worden voor bazig en niet onaardig gevonden willen worden.”

En ook later in het werkveld zien we dit verschil terug. Het aantal vrouwen in topfuncties – waar leiding geven een van de kerntaken is – neemt wel toe, maar dat gaat erg langzaam. In 2004 was 7,4 procent van de leden van de raad van bestuur van grote bedrijven een vrouw. In 2019 was dat 12,4 procent. In de raden van toezicht steeg het aandeel vrouwen van bijna 10 naar 20 procent. 
Toch heeft tweederde van de bedrijven geen enkele vrouw in de hoogste bestuurslaag. 

De vooroordelen over meisjes en vrouwen zorgen dus voor een gender gap, beginnend op de basisschool tot aan de hogere leidinggevende managementposities en politieke functies. En ook als zij deze hogere functies bekleden, gaat dat niet van een leien dakje. Hierover meer in mijn volgende blog (cliffhanger). Het goede nieuws is dat wij de invloed hebben om dit voor meisjes en vrouwen makkelijker te maken. Hieronder doe ik een paar suggesties:

1. Ben je bewust van je stereotype verwachtingen over hoe een meisje of vrouw zou moeten zijn of zich zou moeten gedragen.
2. Koppel kwaliteiten en eigenschappen los van gender. Zou je hetzelfde zeggen over een jongen? Of als het om een jongen gaat, zou je hetzelfde zeggen over een meisje?
3. Stimuleer je dochter, kleindochter, zusje, nichtje of de meisjes die je lesgeeft om de leiding te nemen. 
4. Ga het gesprek aan met kinderen of volwassenen als je hoort dat een meisje in je omgeving bazig wordt genoemd of niet aardig wordt gevonden door haar natuurlijke leidersrol.
5. Laat meisjes altijd uitpraten. 
6. Als een meisje haar vinger opsteekt, geef haar dan de gelegenheid om haar verhaal te doen. Dit kan in de klas zijn, maar ook thuis, op de sportvereniging, op toneel-, zang- en muziekles. 

Zelfvertrouwen
Terug naar het telefoongesprek met de vader van Felicia. We waren gebleven bij het woord ‘bazig’. 
“Dus Felicia heeft veel zelfvertrouwen?”, vraag ik aan hem. Ik hoor dat ik het woord zelfvertrouwen wat harder uitspreek dan mijn bedoeling is. 
De vader van Felicia lacht hard. “Ja, daarin heb je helemaal gelijk. Ze lijkt ook erg op mijn vrouw. Zij is manager in een groot bedrijf en stuurt veel mensen aan. We denken dat Felicia haar moeder achterna gaat.”

Geëmancipeerd opvoeden

“Hoe zou je Kim beschrijven?”, vraag ik aan een moeder. Het blijft even stil aan de andere kant van de lijn, zoals vaak wanneer ik deze vraag stel. Op het scherm van mijn werktelefoon zie ik dat we twintig minuten met elkaar in gesprek zijn. Door het coronavirus zijn de gesprekken met ouders telefonisch en dat is zowel voor mij, als jeugdverpleegkundige, als voor de ouders toch even wennen. Ik laat de stilte haar werk doen en wacht het antwoord af.
“Ze is sociaal, gevoelig, ze heeft een sterke eigen wil en ze is heel zorgzaam”, deelt de moeder van Kim. “Ze denkt aan anderen en ze wil graag het goede voor een ander”, vervolgt ze. Ik hum, in afwachting van een vervolg. “Dat kan ze echt heel goed.”

Het is niet voor het eerst dat een vader of moeder zijn of haar kind als ‘zorgzaam’ omschrijft. Twee punten vallen me hierbij op:

  • Ouders benoemen deze eigenschap alleen bij hun dochter
  • Ouders zien zorgzaamheid als een positieve eigenschap

Is het toeval dat ouders alleen hun dochters zorgzaam noemen? En is zorgzaam inderdaad positief?

Zorgzaam
Om die vragen te beantwoorden gaan we eerst terug naar de basis: wat betekent zorgzaam? Van Dale omschrijft zorgzaam als: goed (voor iemand), zorgend. Op de website van Encyclo zie ik nog een aantal definities:

Zorgzaam: met aandacht voor anderen als karaktereigenschap. Voorbeeld: ‘een zorgzame moeder’.

Zorgzaam: 1) Behoedzaam 2) Bezorgd 3) Lief 4) Met aandacht voor anderen 5) Moederlijk 6) Steeds zorgend 7) Toegewijd 8) Vol toewijding 9) Vol zorg 10) Voorzichtig 11) Waakzaam 12) Weiger 13) Weigerlijk 14) Zorg en liefde tonend 15) Zorgvuldig

Zorgzaam: Zorgzaam is het zorgen voor een ander met als doel dat een ander zich op zijn gemak voelt. Het zorgzaam zijn zit vaak in iemands karakter. Wanneer men aandacht heeft voor anderen en betrokkenheid toont bij wat er leeft bij de medemens is dit zorgzaam. In de zorg werken vaak mensen die zorgzaam zijn.

Een enkele definitie verwijst naar de vrouwelijke sekse. Wat ik bij iedere definitie lees, is dat zorgzaam gedrag in het teken staat van een ander.

Opvoeders
Ik durf te stellen dat zorgzaam gedrag bij meisjes en vrouwen als passend wordt ervaren door een stereotype gedachtegoed. De definities hierboven, mijn ervaring in mijn werk met ouders en hun kind en mijn vrouw-zijn bevestigen dat beeld. En misschien zien we het op grotere schaal terug in de hoeveelheid vrouwen die werkt in de gezondheidzorg (verzorgende, verpleegkundigen, artsen, psychologen en paramedici).

Ook zie en hoor ik terug dat de omgeving zorgzaamheid bij meisjes en vrouwen ervaart als iets positiefs. Door gedrag te benoemen en hierover complimenten te geven, laten we het kind merken dat het gedrag dat hij of zij vertoont, goed of niet goed is. Gevoelig als kinderen zijn voor aandacht, erkenning en goedkeuring, gaan kinderen door met bepaald gedrag. De aandacht wordt zijn of haar stimulans om het gedrag voor te zetten. In het geval van veel meisjes gaan zij door met het vertonen van zorgzaam gedrag.
Daarbij kopiëren kinderen gedrag van rolmodellen van hetzelfde geslacht. Ze ziet het zorgzame gedrag terug bij haar opvoeder en medeopvoeders zoals oma, tante, nichten, leerkrachten, of bij film- en boekhelden etc. Ook kijkt ze op naar vrouwen in de maatschappij, ziet welke rollen en beroepen zij aannemen en gaat dezelfde richting uit.

Bewustzijn
Ik vermoed dat het bij velen een aangeleerde, gekopieerde eigenschap is. Onze maatschappij, bestaande uit mensen, houdt nog te vaak vast aan het stereotype beeld van een zorgzaam meisje en een zorgzame vrouw. Veel meisjes en vrouwen zijn zich nog onvoldoende bewust van in welke rollen zij worden geduwd c.q. zich laten duwen. Veel opvoeders en medeopvoeders zijn zich er onvoldoende van bewust in welke rollen zij meisjes en jongens duwen met hun woord en gedrag. En die onbewustheid maakt het onmogelijk om verandering in gang te brengen. Die onbewustheid staat een geëmancipeerde samenleving in de weg.

Dus lieve opvoeders, als we willen dat mannen en vrouwen gelijk zijn aan elkaar, zouden we daarmee al bij onszelf en in de opvoeding moeten beginnen. Als het kind gedrag laat zien, zouden we ons moeten afvragen of dit kind echt zo is, of dat dit gedrag voortkomt uit stereotype bevestigingen in de vorm van woord en gedrag van jouzelf, grootouders, familieleden, oppas, leerkracht, trainer, reclame, films, boeken, etc. Dat vraagt van een ouder een hoog bewustzijnsniveau en begeleiding van het kind.

Om deze alinea niet helemaal somber te eindigen, breng ik enige nuance in. Er zijn zeker opvoeders en medeopvoeders die verder zijn op het gebied van emancipatie, een hoog bewustzijnsniveau eigenen waardoor het kind zich volledig naar zijn of haar eigen wensen en behoeften kan ontwikkelen. Later meer hierover.

Nature-nurture
Dan rijst nu natuurlijk de vraag: kan het gedrag niet aangeboren zijn? Ik ben me ervan bewust dat ik me begeef op gevaarlijk terrein, het terrein van het nature-nurture-debat (aanleg-opvoeding-debat); een complex vraagstuk waar niemand het antwoord op heeft. Ik ook niet. Waarom zouden we dat willen? Hoe interessant en waardevol is deze vraag nu eigenlijk?

Met de vraag wat bij de twee seksen aanleg of opvoeding is, zetten we twee groepen tegenover elkaar. Meisjes en vrouwen aan de ene kant, jongens en mannen aan de andere kant. We zoeken we naar datgene wat een meisje echt een meisje maakt en een jongen echt een jongen.
Het enige wat we weten is dat het lichaam van een vrouw en man van elkaar verschilt. Qua karakter, gedrag en interesses bestaat ieder individu uit een individueel pakket. Met het generaliseren van karaktereigenschappen naar sekse, en dus met het nature-nurture-debat, doen we ieder uniek individu tekort.

Hoe we een individu tekort doen? Neem het stereotype gedachtegoed dat jongens en mannen niet praten over emoties. Inmiddels weten we dat jongens en mannen dit minder vaak doen, omdat dit het beeld is dat de maatschappij heeft van de stereotype man. Het niet praten over gevoelens van een jongen wordt door opvoeders en hemzelf bekrachtigt en bevestigt, omdat hij daarmee lijkt te voldoen aan de eisen van hoe de stereotype jongen of man zou moeten zijn. Al in de jongvolwassenheid krijgen veel mannen te maken met depressies, suïcidale gedachten en/of verslavingen, omdat ze nooit leerden om op een gezonde manier met hun gevoelens om te gaan. Emma Watson, UN Women Goodwill Ambassador legt dit heel helder uit in haar UN speech ‘HeForShe’.

Helaas weten veel ouders en medeopvoeders dit niet en worden de stereotype ideeën over ‘de jongen’ en ‘het meisje’ nog steeds verspreid. Zo schrok ik van wat ik las op de website van Ouders van Nu. Naast een website brengt Ouders van Nu ook een maandelijks tijdschrift uit en wordt het gezien als een laagdrempelige bron voor het ouderschap en de opvoeding. Dit platform schrijft op hun website letterlijk: “bij jongens is de voorkeursmanier van sociale interactie fysiek met elkaar bezig zijn en dingen doen. Jongens communiceren op een andere manier dan meisjes en praten niet over gevoelens en emoties.”

Need I say more?

Zelfzorg
Ook meisjes en vrouwen doen we tekort bij het idee dat zij zorgzaam moeten zijn. Haar vrijheid wordt ontnomen of ze moet een strijd leveren om zich als niet zorgzaam te ontwikkelen. En aan zorgzaamheid kleeft nog een ander probleem.

In dezelfde week sprak ik twee ouders aan de telefoon met ongeveer hetzelfde verhaal. Een moeder vroeg om advies omdat haar dochter zorgzaam is en daarmee voorbijgaat aan haar eigen wensen en behoeftes. Het lukt dit meisje van zes jaar met veel moeite om iets te kiezen als haar moeder haar een keuze voorhoudt. Regelmatig kiest ze dan toch iets wat haar zusje haar in haar oor fluistert of waarvan ze denkt dat haar moeder die voorkeur heeft.
Ook op school speelt dit zorgzame gedrag. De leerkracht sprak twee klasgenootjes streng toe en zei: “Als jullie nu niet opruimen, mag je straks geen filmpje kijken”. Dit meisje hielp mee met opruimen omdat ze het zielig vond voor haar klasgenootjes.

Gelukkig was deze moeder bewust van het gedrag dat ze bij haar dochter zag; door het zorgzame gedrag was ze overmatig bezig met anderen. Ze cijferde haar eigen behoeftes, verlangens en wensen weg. Dit fenomeen is terug te zien bij veel meisjes en vrouwen. Dat maakt dat ik huiverig kijk naar zorgzaamheid, bij zowel meisjes als jongens.

Met deze moeder besprak ik de mogelijkheden van yoga, mindfulness en meditatie voor kinderen. Allemaal manieren om je aandacht te richten op datgene wat het meest van belang is: jezelf.