Geëmancipeerd opvoeden

“Hoe zou je Kim beschrijven?”, vraag ik aan een moeder. Het blijft even stil aan de andere kant van de lijn, zoals vaak wanneer ik deze vraag stel. Op het scherm van mijn werktelefoon zie ik dat we twintig minuten met elkaar in gesprek zijn. Door het coronavirus zijn de gesprekken met ouders telefonisch en dat is zowel voor mij, als jeugdverpleegkundige, als voor de ouders toch even wennen. Ik laat de stilte haar werk doen en wacht het antwoord af.
“Ze is sociaal, gevoelig, ze heeft een sterke eigen wil en ze is heel zorgzaam”, deelt de moeder van Kim. “Ze denkt aan anderen en ze wil graag het goede voor een ander”, vervolgt ze. Ik hum, in afwachting van een vervolg. “Dat kan ze echt heel goed.”

Het is niet voor het eerst dat een vader of moeder zijn of haar kind als ‘zorgzaam’ omschrijft. Twee punten vallen me hierbij op:

  • Ouders benoemen deze eigenschap alleen bij hun dochter
  • Ouders zien zorgzaamheid als een positieve eigenschap

Is het toeval dat ouders alleen hun dochters zorgzaam noemen? En is zorgzaam inderdaad positief?

Zorgzaam
Om die vragen te beantwoorden gaan we eerst terug naar de basis: wat betekent zorgzaam? Van Dale omschrijft zorgzaam als: goed (voor iemand), zorgend. Op de website van Encyclo zie ik nog een aantal definities:

Zorgzaam: met aandacht voor anderen als karaktereigenschap. Voorbeeld: ‘een zorgzame moeder’.

Zorgzaam: 1) Behoedzaam 2) Bezorgd 3) Lief 4) Met aandacht voor anderen 5) Moederlijk 6) Steeds zorgend 7) Toegewijd 8) Vol toewijding 9) Vol zorg 10) Voorzichtig 11) Waakzaam 12) Weiger 13) Weigerlijk 14) Zorg en liefde tonend 15) Zorgvuldig

Zorgzaam: Zorgzaam is het zorgen voor een ander met als doel dat een ander zich op zijn gemak voelt. Het zorgzaam zijn zit vaak in iemands karakter. Wanneer men aandacht heeft voor anderen en betrokkenheid toont bij wat er leeft bij de medemens is dit zorgzaam. In de zorg werken vaak mensen die zorgzaam zijn.

Een enkele definitie verwijst naar de vrouwelijke sekse. Wat ik bij iedere definitie lees, is dat zorgzaam gedrag in het teken staat van een ander.

Opvoeders
Ik durf te stellen dat zorgzaam gedrag bij meisjes en vrouwen als passend wordt ervaren door een stereotype gedachtegoed. De definities hierboven, mijn ervaring in mijn werk met ouders en hun kind en mijn vrouw-zijn bevestigen dat beeld. En misschien zien we het op grotere schaal terug in de hoeveelheid vrouwen die werkt in de gezondheidzorg (verzorgende, verpleegkundigen, artsen, psychologen en paramedici).

Ook zie en hoor ik terug dat de omgeving zorgzaamheid bij meisjes en vrouwen ervaart als iets positiefs. Door gedrag te benoemen en hierover complimenten te geven, laten we het kind merken dat het gedrag dat hij of zij vertoont, goed of niet goed is. Gevoelig als kinderen zijn voor aandacht, erkenning en goedkeuring, gaan kinderen door met bepaald gedrag. De aandacht wordt zijn of haar stimulans om het gedrag voor te zetten. In het geval van veel meisjes gaan zij door met het vertonen van zorgzaam gedrag.
Daarbij kopiëren kinderen gedrag van rolmodellen van hetzelfde geslacht. Ze ziet het zorgzame gedrag terug bij haar opvoeder en medeopvoeders zoals oma, tante, nichten, leerkrachten, of bij film- en boekhelden etc. Ook kijkt ze op naar vrouwen in de maatschappij, ziet welke rollen en beroepen zij aannemen en gaat dezelfde richting uit.

Bewustzijn
Ik vermoed dat het bij velen een aangeleerde, gekopieerde eigenschap is. Onze maatschappij, bestaande uit mensen, houdt nog te vaak vast aan het stereotype beeld van een zorgzaam meisje en een zorgzame vrouw. Veel meisjes en vrouwen zijn zich nog onvoldoende bewust van in welke rollen zij worden geduwd c.q. zich laten duwen. Veel opvoeders en medeopvoeders zijn zich er onvoldoende van bewust in welke rollen zij meisjes en jongens duwen met hun woord en gedrag. En die onbewustheid maakt het onmogelijk om verandering in gang te brengen. Die onbewustheid staat een geëmancipeerde samenleving in de weg.

Dus lieve opvoeders, als we willen dat mannen en vrouwen gelijk zijn aan elkaar, zouden we daarmee al bij onszelf en in de opvoeding moeten beginnen. Als het kind gedrag laat zien, zouden we ons moeten afvragen of dit kind echt zo is, of dat dit gedrag voortkomt uit stereotype bevestigingen in de vorm van woord en gedrag van jouzelf, grootouders, familieleden, oppas, leerkracht, trainer, reclame, films, boeken, etc. Dat vraagt van een ouder een hoog bewustzijnsniveau en begeleiding van het kind.

Om deze alinea niet helemaal somber te eindigen, breng ik enige nuance in. Er zijn zeker opvoeders en medeopvoeders die verder zijn op het gebied van emancipatie, een hoog bewustzijnsniveau eigenen waardoor het kind zich volledig naar zijn of haar eigen wensen en behoeften kan ontwikkelen. Later meer hierover.

Nature-nurture
Dan rijst nu natuurlijk de vraag: kan het gedrag niet aangeboren zijn? Ik ben me ervan bewust dat ik me begeef op gevaarlijk terrein, het terrein van het nature-nurture-debat (aanleg-opvoeding-debat); een complex vraagstuk waar niemand het antwoord op heeft. Ik ook niet. Waarom zouden we dat willen? Hoe interessant en waardevol is deze vraag nu eigenlijk?

Met de vraag wat bij de twee seksen aanleg of opvoeding is, zetten we twee groepen tegenover elkaar. Meisjes en vrouwen aan de ene kant, jongens en mannen aan de andere kant. We zoeken we naar datgene wat een meisje echt een meisje maakt en een jongen echt een jongen.
Het enige wat we weten is dat het lichaam van een vrouw en man van elkaar verschilt. Qua karakter, gedrag en interesses bestaat ieder individu uit een individueel pakket. Met het generaliseren van karaktereigenschappen naar sekse, en dus met het nature-nurture-debat, doen we ieder uniek individu tekort.

Hoe we een individu tekort doen? Neem het stereotype gedachtegoed dat jongens en mannen niet praten over emoties. Inmiddels weten we dat jongens en mannen dit minder vaak doen, omdat dit het beeld is dat de maatschappij heeft van de stereotype man. Het niet praten over gevoelens van een jongen wordt door opvoeders en hemzelf bekrachtigt en bevestigt, omdat hij daarmee lijkt te voldoen aan de eisen van hoe de stereotype jongen of man zou moeten zijn. Al in de jongvolwassenheid krijgen veel mannen te maken met depressies, suïcidale gedachten en/of verslavingen, omdat ze nooit leerden om op een gezonde manier met hun gevoelens om te gaan. Emma Watson, UN Women Goodwill Ambassador legt dit heel helder uit in haar UN speech ‘HeForShe’.

Helaas weten veel ouders en medeopvoeders dit niet en worden de stereotype ideeën over ‘de jongen’ en ‘het meisje’ nog steeds verspreid. Zo schrok ik van wat ik las op de website van Ouders van Nu. Naast een website brengt Ouders van Nu ook een maandelijks tijdschrift uit en wordt het gezien als een laagdrempelige bron voor het ouderschap en de opvoeding. Dit platform schrijft op hun website letterlijk: “bij jongens is de voorkeursmanier van sociale interactie fysiek met elkaar bezig zijn en dingen doen. Jongens communiceren op een andere manier dan meisjes en praten niet over gevoelens en emoties.”

Need I say more?

Zelfzorg
Ook meisjes en vrouwen doen we tekort bij het idee dat zij zorgzaam moeten zijn. Haar vrijheid wordt ontnomen of ze moet een strijd leveren om zich als niet zorgzaam te ontwikkelen. En aan zorgzaamheid kleeft nog een ander probleem.

In dezelfde week sprak ik twee ouders aan de telefoon met ongeveer hetzelfde verhaal. Een moeder vroeg om advies omdat haar dochter zorgzaam is en daarmee voorbijgaat aan haar eigen wensen en behoeftes. Het lukt dit meisje van zes jaar met veel moeite om iets te kiezen als haar moeder haar een keuze voorhoudt. Regelmatig kiest ze dan toch iets wat haar zusje haar in haar oor fluistert of waarvan ze denkt dat haar moeder die voorkeur heeft.
Ook op school speelt dit zorgzame gedrag. De leerkracht sprak twee klasgenootjes streng toe en zei: “Als jullie nu niet opruimen, mag je straks geen filmpje kijken”. Dit meisje hielp mee met opruimen omdat ze het zielig vond voor haar klasgenootjes.

Gelukkig was deze moeder bewust van het gedrag dat ze bij haar dochter zag; door het zorgzame gedrag was ze overmatig bezig met anderen. Ze cijferde haar eigen behoeftes, verlangens en wensen weg. Dit fenomeen is terug te zien bij veel meisjes en vrouwen. Dat maakt dat ik huiverig kijk naar zorgzaamheid, bij zowel meisjes als jongens.

Met deze moeder besprak ik de mogelijkheden van yoga, mindfulness en meditatie voor kinderen. Allemaal manieren om je aandacht te richten op datgene wat het meest van belang is: jezelf.

Zij heeft (ook) een keuze

Op een zonnige Tweede Pinksterdag nam ik me voor om mijn benen te ontharen. De dag kabbelde voort, zoals dat vaak gaat op vrije dagen. Om tien uur ’s avonds protesteerde mijn verstand dat ik de afspraak nog niet was nagekomen. Met een zucht klapte ik mijn leesboek dicht en staarde ik enige tijd naar m’n benen. Waarom moet ik eigenlijk mijn benen ontharen? Op dat moment ontstond er een kostbaar moment van bewustzijn: ik heb een keuze.

“Rosan, je hebt zulke lichte haren, jij hoeft echt je benen niet te ontharen”, probeerde mijn moeder nog. Ik zat al even in de puberteit toen ik voor het eerst een harsstrip over mijn benen trok. Hoe oud zou ik zijn geweest, een jaar of vijftien?

Mijn vriendinnen schoren al langere tijd hun benen. Als we erover spraken, zeiden ze spijt te hebben er ooit aan begonnen te zijn. Het scheermes zorgde ervoor dat hun lichte, dunne beenharen plaats maakten voor hardere en veel donkerder van kleur. Om die reden schoof ik het een langere tijd voor me uit. Een vriendin adviseerde om mijn beenhaar te harsen, dan zouden mijn blonde haren blond blijven. Ook daarvoor voelde ik geen intrinsieke motivatie. Harsen is niet de meest pijnloze behandeling. Waarom zou ik vrijwillig die pijn ondergaan?

In de tussentijd merkte ik dat ik me oncomfortabel begon te voelen met mijn beenhaar. Ik deed fanatiek aan waterpolo en lag destijds vijf dagen in de week in het zwembad. Ik voelde de blikken van teamgenoten. Dezelfde blikken voelde ik van (on)bekenden op de tribune, als ik ze daar opzocht voor een wedstrijd of training. Na het zwemmen zaten de haartjes tegen mijn huid aangeplakt, dan viel het in ieder geval minder op. Ik merkte dat ik me daardoor vrijer kon bewegen en eerder op mensen afstapte.
Het gevoel dat deze blikken bij mij teweegbrachten, was schaamte en het idee van ‘afwijkend zijn’. Dat wil niemand, zeker niet midden in de puberteit. Vanaf dat moment deed ik wat ‘de maatschappij’ blijkbaar van een vrouw verwacht: ik onthaarde mijn benen. Vanuit een extrinsieke motivatie.

Inmiddels ben ik een paar jaar ouder (28) en ligt het ongemak van de puberteit al even achter me. Het besef dat ik wel een keuze heb en me dat toen niet realiseerde, intrigeert me. Zien andere vrouwen ook dat ze een keuze hebben? Hoe gaan zij hiermee om? En, waarom de onderbenen en niet bijvoorbeeld de onderarmen? Waarom is het voor vrouwen ‘de heersende norm’ en geldt deze niet voor mannen?

Voorlopers
Ik ontdekte dat steeds meer vrouwen ervoor kiezen om hun beenhaar te laten staan. Dichtbij zie ik dat bij mijn schoonzus (34). Afhankelijk van of ze er zin in heeft, scheert ze haar benen. Zeker, ook in de zomer ontbreekt bij haar ‘de zin’ soms. Helaas is deze keuze niet helemaal zonder gevolgen. Toen ze in een korte broek op haar werk verscheen, vertelden haar collega’s dat ze haar beenhaar vies vonden. Vies.

Ook presentatrice Carolien Borgers (36) besloot in 2018 haar beenhaar te laten staan. Ze vertelt dat de eerste acht maanden haar zwaar vielen en dat ze zich erg geschaamd en bekeken voelde. Toen ze in een kroeg zat met een rok aan, zeiden twee vrouwen tegen haar: “Jeetje, solliciteer jij voor chimpansee?”. Haar eigen keuze was de aanleiding voor de podcast Over Haar. In zes afleveringen probeert Carolien erachter te komen waarom vrouwen zoveel moeite doen om van hun lichaamshaar af te komen.
En herinner je nog de campagne van Adidas in de nazomer van 2017? Fotograaf en model Arvida Byström (28) poseerde op foto’s met haar benen in hun natuurlijke staat. Ze ontving veel scheldwoorden en zelfs dreigementen van verkrachtingen.

Voorlopers zijn hun tijd ver vooruit, worden vaak gezien als radicaal en zorgen voor veel weerstand. Ik zie deze vrouwen als een bron van inspiratie, reflectie en keuzevrijheid van de mens.

Heersende normen
Een korte duik in de geschiedenis. In 1915 werd het eerste scheermes speciaal voor vrouwen op de markt gebracht. Met de slogan The underarm must be as smooth as the face, werden vrouwen aangespoord om hun okselhaar te scheren. De aandacht voor de onderbenen volgde daarna al snel. In de Verenigde Staten was het in de jaren twintig een trend om korte rokken te dragen. Commerciële bedrijven van scheermessen speelden in op de schaamte bij vrouwen over hun blote benen met de slogan: Let’s look at your legs – Everyone else does. Zo kregen ze het voor elkaar dat vrouwen ook hun beenhaar schoren. Bedrijven boekten hierdoor enorme winsten, hun enige belang.

Zoals veel trends waaide ook deze (helaas) over naar Europa. Oksel- en beenharen moesten vrouwen wegscheren. Waarom? Het zou onhygiënisch zijn, sociaal problematisch en iets waarvoor je je moet schamen. Voor mannen gold dat niet.
Meisjes en vrouwen worden nog steeds belast met (het voldoen aan) heersende normen*. Het ontharen van de benen is daarvan één voorbeeld, anderen zijn het verwijderen van donkere haartjes boven de lip, oksel en bikinilijn en het epileren van de wenkbrauwen.
Vrouwen betalen ook letterlijk een hogere prijs voor scheermesjes. Door de zogenaamde sekse-belasting of pink tax zijn vrouwen per jaar voor dezelfde (verzorging)producten veel duurder uit dan mannen.

Dat de impact van commerciële bedrijven groot is, wisten we al. Dit voorbeeld laat eens te meer zien hoe sluw bedrijven kunnen inspelen op onzekerheden en welke gevolgen hun reclame heeft, in dit geval bij vrouwen. Verschillende publieke figuren laten al zien dat het geen verplichting is om toe te geven aan deze druk. Ook vrouwen hebben een keuze: een keuze om wel of niet hun benen te ontharen. Door dit besef kunnen vrouwen het tij keren. Voor henzelf, maar ook voor (klein)dochters, nichtjes en buurmeisjes.

#TimesUp
Hieronder vier redenen waarom vrouwenbenen er gewoon mogen zijn in hun natuurlijke staat. Daarbij wil ik de kanttekening plaatsen dat vrouwen in de eerste plaats helemaal geen reden hoeven te hebben om hun beenharen te laten staan.

1. Praktisch
Hoeveel tijd ben je gemiddeld kwijt aan één scheerbeurt of onthaarmoment? Hoeveel tijd is dat over een jaar? Welke (andere) nuttige dingen had je kunnen doen in plaats van het ontharen van je benen?

2. De natuur
Meisjes en jongens, vrouwen en mannen. Ze hebben nu eenmaal beenhaar. Het is de natuur. En die natuur gaf het niet zomaar. Haar dient ter bescherming van je huid, vaak tegen de kou. Doe je je huid nu niet meer kwaad dan goed door er iedere keer een scheermes langs te halen, soms tot bloedens aan toe? Hoeveel littekens tel jij?

3. Gelijkheid
Net als ieder ander mens mogen vrouwen eruit zien zoals ze eruit willen zien. Zij heeft ook een keuze en hoeft zich niet aan te passen aan de opgelegde normen. Geef deze boodschap mee aan (klein)dochters, nichtjes en buurmeisjes. Laat ze, net als jongens, tijd besteden aan sporten en leren. Hun uiterlijk doet er net zo min toe als die van jongens. Laat ze die vrijheid ervaren.

4. Duurzaamheid
Steeds meer vrouwen scheren zich niet omwille van het klimaat. Eerlijk is eerlijk, je bespaart veel plastic als je geen scheermesjes meer gebruikt. RTL Nieuws zocht uit dat een vrouw gemiddeld vijf tot zeven keer met een scheermesje doet. Hoeveel scheermesjes zijn dat voor jou op jaarbasis? Hoe groot is jouw plastic footprint?

Bovendien staan vrouwen net wat langer onder de douche voor een scheerbeurt.  Hoeveel water zou jij besparen op jaarbasis? Onder de streep kun je Moeder Aarde dus een handje helpen door je benen in hun natuurlijke staat wat meer te waarderen. Als dat in de zomer nog een te grote uitdaging is, help je haar ook al door in de wintermaanden je scheermes links te laten liggen. Of doe mee met Januhairy! Ga jij van duurzaam denken naar duurzaam doen?

Baas van eigen benen
Eerder in dit verhaal leerden we dat vrouwen begonnen met het scheren van hun benen door druk van commerciële bedrijven, zagen we in dat vrouwen een keuze hebben om hun beenharen te laten staan (en kiezen veel vrouwen hier ook voor) en lazen we een aantal redenen waarom je je benen in hun natuurlijke staat meer kunt waarderen en accepteren: tijdsinvestering, de natuur, gelijkheid en duurzaamheid (plastic en water).
Mocht je nu twijfelen of de uitdaging aan wil gaan om je benen in hun natuurlijke staat te laten zijn, dan volgen hieronder een aantal tips.

Tip 1
Uiterlijk is voor jezelf. Alleen jij bepaalt wat je mooi vindt. Bij elke verandering aan je uiterlijk is het raadzaam om je het volgende af te vragen: doe ik dit voor mijzelf of voor de ander (lees: vriend, vriendin, collega’s, de maatschappij, het hokje ‘vrouwelijk zijn’ of ‘mannelijk zijn’). Soms is het moeilijk om te achterhalen of je het voor jezelf doet of om te voldoen aan de verwachtingen van de heersende codes. Het kost tijd, neem de tijd.

Tip 2
Oordelen voor je keuzes ontvang je geheid. Non-verbaal en verbaal. Mijn advies is om vooraf te bedenken hoe je erop wil reageren. De verschillende opties:

  • Je reageert niet op non-verbale of verbale reacties. Voel je niet verplicht om je te verantwoorden. Het is jouw lichaam, jij doet ermee wat je wil. Net zoals mannen die ervoor kiezen om hun baard of snor te laten staan.
  • Je reageert op non-verbale reacties door het open te breken: “Hé, ik zie dat je naar mijn benen kijkt in hun natuurlijke staat.”
  • Je reageert op verbale reacties. Die reacties kunnen variëren en zijn afhankelijk van wie het zegt en op welke toon. Onthoud dit: jij hebt je keuze gemaakt voor jezelf, voel de enorme vrijheid die dit geeft!

Q: “Laat jij je beenharen staan?”
A: “Ja, die groeien vanzelf.” Of: “Ja, ik vind mijn benen in hun natuurlijke staat het mooist.” Of gebruik een van bovenstaande vier redenen, het argument van duurzaamheid doet het momenteel goed.

Je kan ook aangeven dat het laten staan van je beenhaar een experiment is om te kijken hoe je omgeving reageert en wat dat vervolgens met jouzelf doet. Hopelijk zorgt dat meteen voor een moment van reflectie bij de ontvanger.

Een veelgehoorde vervolgvraag is: “Vindt jouw vriend dat niet erg?”. Zangeres Adele ontving dezelfde vraag en antwoordde: “He has no choice. I’ll have no man telling me to shave my fuckin’ legs. Shave yours.”

Tip 3
In het boek Beauty Sick ziet Dr. Renee Engeln de verschillen in het bewustzijn van uiterlijk tussen jongens en meisjes. Ze beschrijft dat meisjes opgroeien met het idee dat ze een lichaam hebben om te laten zien en jongens een lichaam hebben om te gebruiken. Haar advies is dan ook: richt je aandacht op het gebruik ervan in plaats van de uiterlijke vertoning. Specifiek voor de benen van een vrouw betekent dit dus: zie je benen als een praktisch instrument om van A naar B te lopen. Je hiervan bewust zijn, kan al helpen om je comfortabeler te voelen met de keuzes die je maakt.

Welke keuze je ook maakt, zorg dat het er een is die je voor jezelf maakt. Zo blijf je trouw aan jezelf.  Aanvaard de keuzes die anderen maken, alles mag er zijn. Misschien heb je over een paar maanden of een jaar wel weer zin in om je benen te ontharen of je haren juist te laten staan. Voel de vrijheid om die keuze te maken.

En ik?
Het besef dat scheren een keuze is, voelt heel bevrijdend. Sinds een maand ben ik gestopt met het ontharen van mijn benen. De reden? Ik vind mijn benen in hun natuurlijke staat op dit moment het mooist. Net zoals ik alles aan mijn lichaam au naturel het mooist vind.
Andere redenen benoemde ik al hierboven. Ik vind het niet waard om mijn benen zoveel geweld aan te doen, ik besteed mijn tijd (en geld) liever aan andere bezigheden. En ook duurzaamheid speelt mee: ik bespaar veel plastic door geen harsstrips meer te gebruiken.

Sinds een jaar heb ik waterpolo ingeruild voor roeien. Het is eind juni en de zomer doet z’n intrede. Die korte broek trek ik zeker aan tijdens de training . Zou ik reacties krijgen? En zo ja, welke reacties?
De kans is groot dat ik me (nog) moet verantwoorden voor mijn benen in hun natuurlijke staat. Hoe ik reageer op verbale en non-verbale reacties weet ik nog niet en zal ook per moment en persoon verschillen. Wordt vervolgd.

*Ik gebruik hier bewust ‘heersende normen’ in plaats van ‘schoonheidsideaal’. Het woord schoonheidsideaal is misleidend en ik ben ervan overtuigd dat het gebruiken van dit woord de heersende gedragingen in stand houdt. Er is niet één ideaal; we zijn allemaal ideaal zoals we zijn.